«Atameken Agro» компаниясы Басқарма төрағасы Кинтал Исламов 2026 жылғы 30 қараша мен 1 желтоқсан аралығында Қазақстанның Шымкент қаласында өтетін «AqAltyn» атты Орталық Азия сүт конгресінде баяндама жасайды. Іс-шара қарсаңында ол DairyNews.today басылымына берген сұхбатында жаңа ферма үшін неліктен 3100 бас сиырға арналған қуаттылық таңдалғаны, компанияның бұрынғы жобасынан қандай тәжірибе жинақталғаны, жобаға қанша көлемде инвестиция қажет екені және сүт шаруашылығы саласын дамытуда мемлекеттік қолдаудың қандай рөл атқаратыны туралы әңгімелеп берді.

 

«Atameken Agro» компаниясы 3100 сауын сиырға арналған жаңа сүт фермасы жобасын әзірлеп жатыр және бұл үлгіні болашақта одан әрі кеңейтуді қарастыруда. Ұзақ мерзімді перспективада топ өздерінің заманауи кешендеріндегі мал басын 18 000 басқа дейін, ал тоғыз ауыл шаруашылығы холдингінің барлығында жобалар жүзеге асырылған жағдайда — 27 000 басқа дейін жеткізуді көздеп отыр. Сонымен қатар, компания сүтті терең өңдеу мүмкіндіктерін, соның ішінде тәулігіне 400–500 тонна өнім өңдеу қуаты бар зауыт салу мәселесін қарастыруда.

 

— Кинтал, сіз «Atameken Agro» компаниясының 3100 сиырға арналған жаңа сүт фермасын салуды жоспарлап отырғанын айттыңыз. Жоба қазір қандай кезеңде?

 

— Біз қазірдің өзінде ферманың жобасын жасау және жабдықтарды таңдау үстіндеміз. Алдыңғы жоба жалпы алғанда оң нәтиже берді. Ол қымбатқа түскенімен, қол жеткізген нәтижелерімізді өте жақсы деп санаймыз.

 

Біз алғашқы ферманы, шын мәнінде, нөлден бастап тұрғыздық. Қазір ол жұмыс істеп жатқан үшінші жыл, ал өткен жылы бір сиырдан сауылған сүттің орташа мөлшері 10 713 литрді құрады. Бұл – бастапқы кезең үшін жақсы нәтиже.

 

— Қазіргі уақытта бірінші фермада 1400 сауын сиыр бар ма?

 

— Иә, 1400 сауын сиыр. Жас малды қоса есептегенде, мал басының жалпы саны — 2900 бас. Жаңа ферма 3100 сауын сиырға арналып жобаланған. 

 

— 3100 сиырға арналған форматты кейінірек қайталауға болатын үлгі ретінде қарастырасыз ба?

 

— Иә. Ең алдымен, біз осы модельді сынап көргіміз келеді. Мұндай ауқымдағы шаруашылық үшін анағұрлым индустриялық әрі технологиялық тұрғыдан жетілдірілген тәсіл қажет. Қазіргі жұмыс үдерісінен, бәлкім, тек негізгі қағида ғана сақталып қалар: яғни сиырларды тиісті жағдайда ұстау, дұрыс азықтандыру және сауу қажеттілігі. Ал қолданылатын нақты технологиялар мүлдем басқаша болады.

 

Мысалы, қазіргі фермамызда жем дайындайтын орталықтандырылған әрі тұрақты нысан жоқ. Ал жаңа кешенде біз жем дайындайтын ауқымды бөлімше салуды жоспарлап отырмыз; онда мал азығының құрамы мұқият қадағаланып, тиісті жазбалар жүргізілетін болады. Бұл жем дайындау сапасын айтарлықтай жақсартуға тиіс.

 

— Қоршау дизайны мен технологиясында тағы не өзгереді?

 

— Қазіргі уақытта біз стандартты желдету жүйесін қолданамыз. Жаңа фермада туннельдік желдету жүйесіне көшуді жоспарлап отырмыз. Жоба 3100 сиырға арналған ірі мал қорасын қамтиды. Жануарлардың осы саны үшін таза ауаның жеткілікті мөлшерін қамтамасыз ету және оларға қолайлы микроклиматты сақтау өте маңызды.

 

Алдын ала жоба төрт беру үстелін қамтиды. Алайда, түпкілікті конфигурация әлі де нақтылану үстінде.

 

— Сіз сауу жүйесінің қандай түрін қарастырып жатырсыз?

 

— Біз бірнеше жеткізушінің, соның ішінде GEA, DeLaval және Afimilk компанияларының ұсыныстарын қарастырып жатырмыз. Біз 100 орындық айналмалы сауын залын орнатуды жоспарлап отырмыз.

 

— Жүз орын — бұл өте үлкен карусель екен. Неліктен дәл осы өлшемді таңдадыңыз?

 

— Біз мұндай ауқымдағы шаруашылықты басқаруға әлі жеткілікті тәжірибеміз жоқ екенін түсінеміз. 100 орындық айналмалы сауын қондырғысы қызметкерлерімізге әр сиырмен жұмыс істеуге көбірек уақыт береді, сондай-ақ сауу процесін барынша сабырлы әрі ретті жүргізуге мүмкіндік жасайды.

 

Мал басының саны осыған шамалас шаруашылықтарда 80 орындық айналмалы сауын қондырғыларының қолданылып жүргенін көрдік. Олар жүктемені толық көтере алады, тіпті біраз уақыт артылып та қалады. Дегенмен, осындай ауқымдағы алғашқы жоба болғандықтан, біз белгілі бір қор (резерв) қарастырғымыз келеді.

 

— Ірі айналмалы сауын қондырғыларында қарқынды сауу сиырлардың өнімділік кезеңін қысқартады деген пікір бар. Бұл сізді алаңдата ма?

 

— Біз бірқатар фермаларда болдық, бірақ жануарлардың жарақат алуы тікелей айналмалы сауын залымен байланысты болған жағдайларды кездестірмедік. Ал өнімділік деңгейіне келетін болсақ, бұл – мүлдем басқа мәселе.

 

Сиыр тәулігіне 48–50 литр сүт берген жағдайда, оның өнімді өмір сүру ұзақтығы шынымен де қысқарады — мұндай қарқынмен ол небәрі 2–2,5 лактация кезеңіне ғана шыдауы мүмкін. Ал сүт өнімділігі 39 литрге дейін болса, мамандардың бағалауынша, сиыр 3–3,5 лактация кезеңіне дейін еш қиындықсыз жете алады. Сондықтан, мен жануардың өмір сүру ұзақтығын қолданылатын сауу жабдығының түрімен тікелей байланыстырмас едім.

 

— Неге дәл 3100 сиырға тоқталдыңыз? Неге екі мың немесе, айталық, бес мың емес?

 

— Бұл — ауқым үнемділігіне қатысты мәселе. Біздің есептеулерімізше, бұл әсер шамамен 2500–4000 сиырдан тұратын табын көлемінде айқын байқалады. Осы ауқымда бір бірлікке шаққандағы күрделі шығындарды айтарлықтай азайтуға болады.

 

Фермадағы мал басы саны 4000 басқа жетіп, одан айтарлықтай асып кеткен жағдайда, ауқымды өндірістен келетін қосымша үнемдеу мүмкіндіктері азая бастайды. Сонымен қатар, бұл – біздің осындай ауқымдағы алғашқы жобамыз. Біз тек құрылыс жұмыстарын ғана емес, сонымен бірге қолда бар жем-шөп базасын да ескеруіміз қажет. Біз әзірге егістік жерлеріміздің барлығын тек сүт өндірісін қамтамасыз етуге арнауға дайын емеспіз.

 

— Алғашқы кешен сүт шаруашылығының табысты бизнес бола алатынына сізді сендірді ме?

 

— Иә, біз жақсы табыс тауып, өндірістік тұрғыдан айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізіп отырмыз. Сондықтан келесі жобаға көшу туралы шешім саналы түрде қабылданды.

 

— Сонымен қатар, сіз бірінші кешеннің қымбатқа түскенін айттыңыз. Ол қашан өз шығынын ақтай алады?

 

— Біз бұған шамамен 13,4 миллиард теңге инвестиция салдық. Ақшаның уақыттық құнын есепке алмағанда, қазіргі жағдайда өтелу мерзімі шамамен тоғыз жылды құрауы мүмкін. Егер сүт бағасы көтерілсе, бұл мерзім қысқарады. Алайда, ақша ағындарын дисконттап, капитал құнын ескеретін болсақ, өтелу мерзімі ұзағырақ болады.

 

— Тоғыз жыл — ұзақ уақыт. Неліктен бизнес секторы әлі күнге дейін мұндай жобаларға инвестиция салуға дайын?

 

— Мемлекеттік қолдау маңызды рөл атқарады. Егер арзан қаржы ресурстары қолжетімді болса, жобаның экономикалық тиімділігі арта түседі. Біз инвестор өз қаражаты есебінен шамамен 30%-ын салып, ал қалған 70%-ы мемлекеттік бағдарлама арқылы тартылатын модельді қолайлы деп санаймыз.

 

Бұл жағдайда ақшаның уақыттық құны мен амортизацияны тиісті түрде есепке алуға болады, сөйтіп жоба айтарлықтай тиімді болып көрінеді. Екінші ферманың құрылысы қалай жүретінін көреміз. Егер ол да жақсы нәтиже берсе, онда жобаны одан әрі кеңейту туралы шешім қабылдайтын боламыз.

 

— 3 100 сауын сиырға арналған жаңа кешен қанша тұруы мүмкін?

 

— Қазіргі уақытта, сиыр сатып алуды қоса есептегенде, шамамен 25 миллиард теңге көлеміндегі сома қарастырылуда. Дегенмен, нақты соманы дөп басып айту қиын: құрылыс материалдарының бағасы үнемі өсіп, құрылыс шығындары жоғары болып тұр, ал геосаяси жағдай тұрақсыз күйінде қалуда.

 

Шығындардың едәуір бөлігі тікелей мал сатып алуға байланысты. Соңғы жылдары мал айтарлықтай қымбаттап кетті.

 

— Алғашқы жобаңыздағы қандай қателіктерді қайталамауға тырысасыз?

 

— Басты мәселе жеке тәжірибенің жетіспеушілігі еді. Біз нақты шешімдердің шынайы нарықтық құнын әрдайым біле бермедік, сондай-ақ қандай технологиялардың шынымен қажет екенін де толық түсінбедік.

 

Нәтижесінде, кейбір элементтер артық болып шықты — оларсыз да бола берер еді. Сонымен қатар, бізге шынымен қажет болған, бірақ болмай қалған басқа да тұстар бар еді. Мәселен, жем дайындайтын толыққанды бөлім — яғни «жем ас үйі» — өте пайдалы болар еді.

 

Мен мұны үлкен қателіктер деп атамас едім. Керісінше, мұнда жақсырақ, мұқиятырақ және үнемдірек жасалуы мүмкін болған тұстар бар.

 

— Ал алғашқы жобаны жүзеге асыру кезінде кеңесшілермен жұмыс істедіңіздер ме?

 

— Иә, мәселе дәл сонда — біз оларды тыңдап қойдық. Көптеген жеткізушілер тапсырыс берушіге технологияны беруге емес, бірінші кезекте жабдық сатуға баса назар аударады. Жабдық пен оны тиімді пайдалануға қажетті технология — мүлдем екі бөлек нәрсе.

 

— Бүгінгі таңда қайта қарастыратын шешіміңізге нақты мысал келтіре аласыз ба?

 

— Алғашқы фермамызда біз сиырларға арналған төсеніштер орнатқан едік. Жеткізушілерге дәл осы өнімдерді сату тиімдірек болса керек. Кейінірек басқа фермалардың тәжірибесін зерттей келе, ірі қара малды қалың төсеніш үстінде ұстау әлдеқайда қолайлы әрі гигиеналық тұрғыдан дұрыс екенін байқадық.

 

Өңделген көңді төсеніш ретінде пайдалануға болады. Бұл органикалық материалдың бір бөлігін қайта қолдануға мүмкіндік береді әрі шығындарды азайтуға көмектеседі. Әрине, мұндай жүйе үнемі бақылау мен күтімді қажет етеді, сондықтан әр нұсқаның өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар.

 

Біз Еуропаның, АҚШ-тың, Қытайдың фермаларын зерттедік. Көптеген шаруашылықтар терең қоқыстарды – құмды, өңделген көңді, кейде үгінділерді пайдаланады. Қарғыс айту әлдеқайда аз болды. Сондықтан біз үшін тағы да сұрақ туындайды: жеткізушілер әрқашан өндірушіге толық және объективті ақпарат береді ме?

 

— Жаңа ферма қай жерде орналасады?

 

— Қолданыстағы кешен мен жаңа кешеннің арақашықтығы шамамен 120 шақырымды құрайды. Бұл орын, басқа себептермен қатар, құрылыс материалдарының қолжетімділігі ескеріле отырып таңдалды.

 

Қазіргі таңда қиыршық тас, құм және малтатас қымбатқа түседі, әсіресе оларды 200–300 шақырым қашықтыққа тасымалдау қажет болған жағдайда. Оның үстіне, жол қозғалысына қатысты шектеулерді де ескеру керек. Бұл материалдардың жақын жерде болуы қажетті күрделі салымдар көлемін біршама азайтуға мүмкіндік береді.

 

— Бірінші фермада қандай генетиканы қолданасыздар?

 

— Біз Дания мен Германиядан мал сатып алдық. Өнімділік көрсеткіштеріне қарағанда, олардың генетикасының сапалы екені расталды. Біздің шаруашылықта өсірілген алғашқы бұзаулар да жетілді, енді біз оларды табынға қосып, мал басын жаңартуға кірісіп жатырмыз. Алғашқы нәтижелер де өте үміт күттірерліктей болып тұр.

 

— Сүт сапасының орташа көрсеткіштері қандай?

 

— Есімде қалған соңғы көрсеткіштер — шамамен 4,3% май және шамамен 3,5% ақуыз.

 

— Сүтті кімге жеткізіп бересіз?

 

— Негізгі сатып алушылар — «Eurasian Milk» және «Milk Project». Жылға арналған базалық баға — литріне шамамен 250 теңге.

 

— Өндірілген сүттің әр литріне берілетін субсидия қаншалықты маңызды? Ірі әрі заманауи шаруашылық онсыз жұмыс істей ала ма?

 

— Егер субсидия болмаса, сүт қымбаттайды. Бұл – тікелей өзара байланыс. Ешкім сүтті шығынға ұшырай отырып өндірмейді.

 

Иә, Қазақстанда сүт қымбат, бірақ, мысалы, Еуропамен салыстырғанда әлі де арзанырақ. Субсидиялар шикізат құнын белгілі бір деңгейде ұстап тұруға көмектеседі; егер олар алынып тасталса, бұл шығындарды түпкілікті бөлшек сауда бағасы арқылы өтеуге тура келер еді.

 

— Мемлекет күрделі шығындардың бір бөлігін өтеп беретінін мәлімдейді. Іс жүзінде көрсетіліп жатқан қолдау жарияланған деңгейге қаншалықты сәйкес келеді?

 

— Ресми түрде бұл көрсеткіш — 25%, бірақ іс жүзінде біз мұншалықты қаражат алған жоқпыз. Есімде қалғаны бойынша, қазіргі норматив бір басқа шамамен 2,9 миллион теңгені құрайды. Қазіргі заманауи жобалар енді бұл нормативке сыймайды.

 

Бірінші ферманы салуға және оны жабдықтауға жұмсалған нақты күрделі шығындар мен алынған өтемақыны салыстырғанда, мемлекеттік қолдау шамамен 8%-ды құрады. Бұл – бұрын мәлімделген 25%-дан айтарлықтай аз көрсеткіш.

 

— Сіздерде кадр мәселесі қаншалықты өткір?

 

— Басқа жерлердегідей, мұнда да қызметкерлердің ауысуы (тұрақсыздығы) кездесіп тұрады. Қызметкерлерді ұстап қалудың негізгі құралдары — жалақы және еңбек жағдайлары. Жаңа фермада заманауи жабдықтар қолданылады; мұнда ешкімнің белге дейін балшыққа немесе көңге батып жұмыс істеуіне тура келмейді. Барлық жер таза әрі ұқыпты ұсталады, ал қалдықтар тиісті түрде шығарылады.

 

Мал шаруашылығы нысанында мінсіз тазалыққа қол жеткізу, әрине, мүмкін емес. Мәселен, онда «биореакторларды» күтіп ұстау қажеттілігі туындайды, сондай-ақ қалдықтардың белгілі бір түрлерінің пайда болуы да сөзсіз. Дегенмен, жалпы алғанда, мұндағы жағдай адамдардың фермада жұмыс істеу туралы ойлағанда елестететін жағдайынан әлдеқайда қолайлырақ.

 

Корнеевка ауылы жақын жерде орналасқан, сондықтан кәсіпорын елді мекеннен алыс емес.

 

— Сіздер жергілікті нарықтан менеджерлер мен технологтарды да табасыздар ма?

 

— Алғашқы ферманы іске қосқан кезде, біз Беларусьтен мамандар алдырдық. Ол кезде бізде беларусьтік басқарушылар мен мал шаруашылығы жөніндегі маман жұмыс істеді. Қазір болса, бүкіл кешенді өзіміздің мамандар басқарады.

 

— Қазақстанның сүт нарығындағы географиялық жағдайды қалай бағалайсыз? Өнеркәсіптік өндірістің басым бөлігі солтүстікте дамып жатса, тұтынушылардың едәуір бөлігі оңтүстікте шоғырланған.

 

— Бұл — нарықтың өзіндік ерекшеліктерінің бірі. Сүт өндірудің негізгі қуаттары солтүстікте — Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарында — шоғырланған, ал халықтың едәуір бөлігі Алматы, Шымкент, Жамбыл облысы және басқа да оңтүстік аймақтарда тұрады.

 

Дәл сол себепті біз бірнеше ірі шаруашылық құруды және өндіріс көлемін біртіндеп арттыруды мақсат етіп отырмыз.

 

— Болашақта қанша көлемде сүт өндіргіңіз келеді?

 

— Ұзақ мерзімді перспективада біз тәулігіне 600–700 тонна өндіріс көлемін көздеп отырмыз. Жоғарғы шегі — шамамен 800–900 тонна.

 

Күніне кемінде 200 тонна көлемге жеткен кезде, бізге сүтті терең өңдейтін жеке өндірістік қуат қажет болады.

 

— Біз сүт зауытының құрылысы туралы айтып жатырмыз ба?

 

— Иә, біз бұл мәселені қазірдің өзінде қарастырып жатырмыз. Дәстүрлі өндіріс түрлері (мысалы, ірімшік жасау) бар, сонымен қатар сүтті өңдеудің анағұрлым жетілдірілген әдістері де қолданылады. Сүттен құндылығы жоғары компоненттерді бөліп алуға мүмкіндік беретін жаңа технологиялар пайда болуда; бұл компоненттер кейін медицинада және сәбилерге арналған тағамдарда қолданылады.

 

Екінші ферманы іске қосқаннан кейін, біз, шамасы, бірінші кешенді кеңейтуге назар аударып, содан кейін үшінші ферманың құрылысына кірісетін боламыз. Сол кезеңде тәулігіне 400–500 тонна сүт өңдеу қуаты бар зауыт салу қажет болады.

 

— Стратегияңыз мал басының жалпы санын қанша мөлшерде болуын көздейді?

 

— Алдағы уақытта 18 мыңға жуық сиырды айтуға болады. Топта тоғыз шаруашылық бар. Олардың әрқайсысында үш мыңға жуық сауынға арналған ферма салынса, жалпы мал басы 27 мыңға жетуі мүмкін.

 

Әрине, бес жылдың ішінде тоғыз ферманың барлығын салып үлгермейміз. Бірақ егер осы уақыт аралығында бағдарламаның кем дегенде жартысын жүзеге асыра алсақ — мысалы, төрт кешенді іске қоссақ — бұл да жақсы нәтиже болар еді.

 

Алдағы бес жыл ішінде, тәжірибе жинақтап, қажетті ресурстарды қалыптастырғаннан кейін, жылына екі фермадан қатар салып отыруға мүмкіндік туады.

 

— Осындай стратегияны әзірлеу кезінде кімнің тәжірибесіне сүйенесіздер? Мәселен, ресейлік «ЭкоНива» компаниясын зерттеп көрдіңіздер ме?

 

— Иә, біз EkoNiva нысандарында болып, олардың өндірісі қалай ұйымдастырылғанын көрдік. Егер басқалар осындай ауқымдағы жұмысты басқара алса, неге біз де солай істей алмасқа?

 

Бұл белгілі бір бәсекелестік элементін енгізеді: неге біз басқалардан кем болуымыз керек?

 

— Ал бүгінде кімнен үлгі алу керек — ресейлік өндірушілерден бе, әлде қытайлық өндірушілерден бе?

 

— Әзірге мен американдықтарды үлгі тұтар едім. Бұл мал шаруашылығының сапасына, қоралардағы микроклиматты басқаруға, сондай-ақ жас малды азықтандыру мен өсіру тәсілдеріне қатысты. АҚШ-та мұндай жүйелер жақсы дамыған.

 

— Бүгінгі таңда ірі сүт кешендері үшін эпизоотиялық қауіптер, оның ішінде аусыл қаншалықты қауіпті?

 

— Бұған өте сақтықпен қарау керек. Бұл — күрделі мәселе, сондықтан әркім ветеринариялық және санитариялық талаптарды қатаң сақтауы тиіс.

 

Шағын жеке шаруашылықтар белгілі бір қауіп төндіреді. Аурудың тіпті шағын ошағы да таралып, ірі коммерциялық шаруашылыққа орасан зор зиян келтіруі мүмкін. Мал басы аз болған кезде, бақылау мен жауапкершілік деңгейі де көбінесе төменірек болады; ықтимал шығындар елеусіз болып көрінетіндіктен, биоқауіпсіздік мәселесіне немқұрайлы қарау белең алады.

 

Жалпы алғанда, бізде ветеринариялық қауіпсіздік мәдениеті әлі де жеткілікті деңгейде дамымаған. COVID-19 адамдарды инфекциялардың таралуына қатысты біршама жауапкершілікпен қарауға үйретті, алайда мал шаруашылығымен айналысатындар бұл сабақты өз жұмыстарында толыққанды қолдана қойған жоқ. Әзірге, халық айтқандай, Алла бізді сақтап келді. Бұдан былай да солай болады деп үміттенемін, бірақ өзгелердің қателігінен сабақ алған жөн.

 

Ветеринариялық қауіпсіздік мәселелерін мемлекет жүйелі түрде шешуі тиіс деп санаймын.

 

— Сіз «AqAltyn» Орталық Азия сүт конгресіне қатысуды жоспарлап отырсыз. Бұл іс-шарадан не күтесіз?

 

— Шынымды айтсам, сендерге қосылып, уақыт өткізу үшін. Әрине, тағы бір қызықты нәрсе есту үшін.

 

Мұндай іс-шараларда адамдармен танысып, кейіннен тығызырақ жұмыс қарым-қатынасын орнатуға болады. Мысалы, біз голландиялық сарапшылармен алғаш рет «AqAltyn» алаңында кездестік және содан бері олармен байланысымыз үзілген жоқ. Міне, сондықтан да мұндай басқосулардың құндылығы зор: олар тек тұсаукесерлерімен ғана емес, сонымен қатар қатысушылар арасында қалыптасатын байланыстармен де маңызды.